Palau shahridagi Tinch okeani orollari forumida taqdim etilgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining hisobotiga ko'ra, dunyo bo'ylab dengiz sathi avvalgidan ham tezroq ko'tarilib, aholi, iqtisodiyot, sog'liqni saqlash, madaniyat va inson huquqlari uchun jiddiy xavf tug'dirmoqda.
Hujjatga ko'ra, dengiz sathining ko'tarilishi allaqachon uylar va qishloq xo'jaligi yerlarining suv bosishiga, tirikchilik vositalarining yo'qolishiga va qirg'oqbo'yi jamoalariga tahdidlarning kuchayishiga olib kelmoqda. Hisobotda ta'kidlanishicha, oqibatlar ham rivojlangan, ham rivojlanayotgan mamlakatlarga ta'sir qiladi.
Dengiz sathi ko'tarilishda davom etmoqda
Dengiz sathining ko'tarilishi antropogen iqlim o'zgarishi bilan bog'liq. 2014 va 2023 yillar oralig'ida dengiz sathi yiliga o'rtacha 4,7 millimetrga ko'tarildi va 2024 yilda rekord darajadagi 5,9 millimetrga yetdi.
Eng optimistik stsenariyda ham, 2100-yilga kelib dengiz sathi 0,55 metrga ko'tarilishi mumkin. Eng yomon stsenariyda esa, ko'tarilish bir metrdan oshishi mumkin. Yuqori chiqindilar bilan asr oxiriga kelib ko'tarilish deyarli ikki metrga yetishi mumkin.
Buning bir sababi muzliklarning erishi. Yana bir omil okeanning termal kengayishi: suv isishi bilan u ko'proq joy egallaydi. Sayyoradagi ortiqcha issiqlikning taxminan 91 foizi okean tomonidan yutiladi, shuning uchun uning haroratining yanada oshishi issiqxona gazlari chiqindilarining ko'payishi bilan bog'liq.
Odamlar uchun oqibatlar
Taxminan 770 million kishi yoki sayyoramizdagi har o'ndan biri suv sathidan besh metrdan past balandlikda yashaydi. Bu ularni dengiz sathining ko'tarilishi ta'siriga ayniqsa zaif qiladi.
Chuchuk suv quduqlari va qishloq xo'jaligi yerlarining sho'rlanishi suv va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishga tahdid solmoqda. Suv toshqini kasalxonalar, maktablar va sanitariya tizimlariga zarar yetkazadi, suv orqali yuqadigan kasalliklar xavfining ortishi esa ichimlik suvi ta'minotiga yanada tahdid soladi va psixologik stressni oshiradi.
Ko'plab qirg'oqbo'yi mintaqalari uchun muhim iqtisodiy tarmoqlar bo'lgan baliqchilik va turizm ham jiddiy uzilishlarga duch kelmoqda.
Ba'zi prognozlarga ko'ra, 2050-yilga kelib butun dunyo bo'ylab 1,2 milliardgacha odam ko'chib ketishi mumkin. Odamlar nafaqat xavfsizroq hududlarni, balki yangi daromad manbalarini ham izlashga majbur bo'lishlari mumkin.
Shu bilan birga, mavjud ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, ba'zi mintaqalarda dengiz sathining ko'tarilishi bilan bog'liq xavflar sezilarli darajada kam baholanishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, o'n millionlab odamlar ilgari o'ylanganidan ko'ra ko'proq zaif bo'lishi mumkin.
Dengiz sathining ko'tarilishi ko'plab xalqlarning madaniy merosi, ajdodlar yerlari va an'anaviy turmush tarziga jiddiy psixologik oqibatlarga olib keladigan tahdid solmoqda.
Iqtisodiy zarar
Taqdim etilgan ma'lumotlarga ko'ra, qirg'oqbo'yi infratuzilmasiga yetkazilgan zarar allaqachon 1,8 trillion dollardan oshgan. Moslashuv choralari bo'lmasa, yillik global yo'qotishlar 1,4 trillion dollarga yetishi mumkin.
1970 va 2020 yillar oralig'ida kichik orol rivojlanayotgan davlatlar iqlim tahdidlari tufayli 153 milliard dollar yo'qotdilar.
Qo'shma Shtatlarda tabiiy ofatlarga moyil hududlarda uy-joy sug'urtasi mukofotlari 2020-yildan 2023-yilgacha 33 foizga oshdi.
Global savdo ham muayyan xavflarga duch kelmoqda. Global savdoning 80 foizdan ortig'i o'tadigan portlar suv toshqini va dengiz sathining ko'tarilishi ta'siriga tobora ko'proq moyil bo'lib, global ta'minot zanjirlariga tahdid solmoqda.
Eng zaif hududlar
Iqlim o'zgarishiga olib keladigan chiqindilarga eng kam hissa qo'shadigan va moslashish uchun cheklangan resurslarga ega bo'lgan mamlakatlar, ayniqsa, xavf ostida.
Bularga kichik orol davlatlari kiradi. Tinch okeanida dengiz sathi global o'rtacha ko'rsatkichdan ikki baravar tez ko'tarilmoqda, bu esa tez-tez suv toshqinlari xavfini oshirmoqda.
Daryo deltalarining pasttekisliklarida joylashgan shaharlar, ayniqsa, aholi zich joylashgan Dakka, Mumbay va Kalkutta ham xavf ostida. Bu shaharlardagi 14 milliondan ortiq odam o'z uylari, tirikchilik vositalari va hayotlariga tahdid solishi mumkin.
Agar infratuzilma shikastlansa, Mayami, Nyu-York va Guanchjou kabi qirg'oqbo'yi shaharlar trillionlab dollar zarar ko'rishi mumkin.
Dengiz sathining ko'tarilishini to'xtatish mumkinmi?
Dengiz sathining ko'tarilishining ma'lum bir qismi qaytarib bo'lmaydiganligi sababli, bu jarayonni butunlay to'xtatish endi mumkin emas. Biroq, o'zgarishlarning keyingi darajasi chiqindilar qanchalik tez kamaytirilishiga bog'liq.
Antarktidadagi taxminan 190 000 kvadrat kilometr maydonni egallagan Thwaites muzligi eng jiddiy xavflardan biri sifatida tilga olinadi. Uning qulashi dengiz sathining yarim metrdan ko'proqqa to'satdan va qaytarib bo'lmaydigan darajada ko'tarilishiga olib kelishi mumkin, bu esa undan o'tib qaytishning iloji bo'lmaydigan burilish nuqtasini belgilaydi.
Moslashish talab qilinadi
Iqlim o'zgarishiga hissa qo'shadigan qazilma yoqilg'ilardan foydalanishni bosqichma-bosqich to'xtatish global isishni sekinlashtirish uchun dunyoning eng ustuvor vazifasi bo'lib qolmoqda. Shu bilan birga, moslashuv choralarini ishlab chiqish kerak.
Bularga tabiiy ofatlardan oldin odamlarni himoya qilish uchun erta ogohlantirish tizimlarini takomillashtirish, suv to'siqlarini qurish, mangrov o'rmonlari va qumtepalarni tiklash hamda potentsial xavfli hududlardan odamlarni olib chiqishni boshqarish kiradi.
Ma'lumotlarni boshqarishni takomillashtirish ayniqsa muhimdir. Ko'pgina mintaqalarda hali ham dengiz ob-havo sharoitlarini asosiy monitoring qilish imkoniyati yo'q.
Suv toshqini sodir bo'lgan taqdirda hududlar va dengiz zonalarining davlat mulki bilan bog'liq huquqiy masalalarni aniq tartibga solish ham zarur.
Rivojlanayotgan mamlakatlar moslashish uchun yiliga taxminan 310–365 milliard dollar talab qiladi. 2023-yilda global moslashuv mablag'lari taxminan 26 milliard dollarni tashkil etdi.
BMT ogohlantirishi
BMT hisoboti dushanba kuni Palau shahridagi Tinch okeani orollari forumida taqdim etildi. Hujjatda dengiz sathining ko'tarilishining ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy oqibatlari, shuningdek, mumkin bo'lgan javob choralari ko'rib chiqiladi.
BMT dengiz sathining ko'tarilishini "dunyo aholisi uchun eng jiddiy tahdidlardan biri" deb ataydi.
Hisobot 24-sentabrga belgilangan ushbu mavzu bo'yicha BMTning yuqori darajadagi uchrashuvi oldidan tayyorlangan.
Hujjatning eʼlon qilinishi munosabati bilan Nyu-Yorkdagi BMT bosh qarorgohida yetakchi mutaxassislar va Birlashgan Millatlar Tashkilotining yuqori lavozimli amaldorlari ishtirokida matbuot anjumani ham boʻlib oʻtdi.
