Tojikiston davlat mustaqilligining 35 yilligini tantanali nishonlash nafaqat milliy iqtisodiyot va jamoat hayotida erishilgan sezilarli yutuqlarni ko'rib chiqish, balki mamlakatni yanada barqaror rivojlantirish uchun yanada kengroq loyihalar va dasturlarni rejalashtirish imkoniyatini ham beradi. Bizning fikrimizcha, bunday keng ko'lamli loyihalar qatoriga Afg'oniston va Eron orqali Fors ko'rfazi mamlakatlariga va global portlarga, shuningdek, O'zbekiston va Turkmaniston orqali Janubiy Kavkaz va Yevropaga chiqish imkonini beruvchi to'g'ridan-to'g'ri Xitoy-Tojikiston temir yo'lini qurish kiradi. Ushbu to'g'ridan-to'g'ri temir yo'l loyihasi, yirik transkontinental Xitoy-Tojikiston-Afg'oniston-Eron-Turkiya-Yevropa temir yo'lining (yoki "O'rta yo'lak"ning janubiy yo'nalishi) ajralmas qismi sifatida, o'zining geostrategik va geoiqtisodiy ahamiyati jihatidan Rog'un to'g'onidan kam emas. Agar Rog'un mamlakatning to'liq energiya mustaqilligini ta'minlasa, unda ushbu Tojikiston-Xitoy temir yo'l yo'nalishi nafaqat tog'li mamlakatimizni kommunikatsiyalar bo'shlig'idan bir marta va butunlay xalos qila oladi, balki uni markaziy Yevrosiyo markaziga, Dushanbe esa Shanxay (Tinch okeani sohilida) va Lissabon (Atlantika sohilida) o'rtasida quruqlikdagi yuk tashish uchun markaziy markazga aylantiradi.
Mamlakat uchun va xalqaro hamjamiyat uchun o'zaro foydali bo'lgan ushbu ulkan loyihani boshlash uchun barcha zarur shart-sharoitlar mavjud, davlat rahbarlarining siyosiy irodasidan tortib, global iqtisodiyotdagi hozirgi talabgacha:
1) Xitoy Prezidenti Si Szinpinning Dushanbega tashrifidan so'ng (2024-yil iyul) bo'lib o'tgan matbuot anjumanida Tojikiston va Xitoy o'rtasida temir yo'l qurishning muhimligi tilga olindi;
2) Qo'shni Qirg'izistonda Xitoy-Qirg'iziston-O'zbekiston temir yo'li jadal sur'atlarda qurilmoqda va birinchisidan atigi 400 km uzoqlikda joylashgan baland tog'li Tyan-Shan tizmasi orqali parallel ravishda ikkinchi temir yo'l qurilishi rejalashtirilmoqda;
3) Xitoy bilan ikkita to'g'ridan-to'g'ri va juda gavjum temir yo'lga ega bo'lgan Qozog'iston allaqachon uchinchisini qurishni boshladi;
4) Turli (o'zaro eksklyuziv) dengiz blokadalaridan aziyat chekayotgan qardosh Eron va qo'shni arab mamlakatlari, shuningdek, sharqqa eng qisqa yo'l Afg'oniston va Tojikiston bo'lgan Xitoy bilan to'g'ridan-to'g'ri quruqlik (quruqlik) aloqasini o'rnatishdan juda manfaatdor;
5) Yangi Afgʻoniston hukumati oʻz mamlakatining (Janubiy va Markaziy Osiyo oʻrtasida) strategik tranzit rolini tan olgan holda, xalqaro infratuzilma va logistika loyihalarida (Trans-Afgʻon temir yoʻli qurilishidan tortib, Eron-Afgʻoniston-Tojikiston-Xitoy avtomobil yoʻlagi va Shimol-Janub sxemalarigacha) oʻz hududidan maksimal darajada foydalanish boʻyicha barcha manfaatdor tomonlar bilan koʻp formatli muzokaralarda ishtirok etmoqda;
6) Hormuz bo'g'ozi va El Mandeb (ba'zan Suvaysh kanali) kabi global transportning dengiz "to'siqlari"ning to'sib qo'yilishi Xitoy va Yevropa o'rtasida va teskari yo'nalishda intensiv quruqlikdagi yuk tashishning yo'lga qo'yilishi va kengayishini amalga oshiradi, bu yerda hozirgi notinch dunyoda Markaziy Osiyo va Kavkaz (shu jumladan, Eron va Turkiya) ular orasidagi eng qisqa yo'l hisoblanadi.
7) Xitoy-Yevropa yuk tashish ekspressi ko'p yillardan beri faoliyat yuritib kelmoqda, 65 dan ortiq liniyalarni qamrab oladi, ular bo'ylab Xitoyning 59 ta shahridan (15 ta Yevropa mamlakatidagi deyarli 50 ta shahar) yuklar Yevropaga tashiladi, ammo afsuski, birortasi ham biz orqali o'tmaydi.
Bu paradoksal, ammo haqiqat shundaki, Tojikiston Sian (Xitoy), Ashxobod, Istanbul, Afina va boshqalar bilan bir xil kenglikda joylashgan va ikkita aniq afzallikka ega:
– birinchidan, u barqaror mintaqada – Markaziy Osiyoda joylashgan bo'lib, Eron orqali Fors ko'rfazi mamlakatlariga, Janubiy Kavkaz orqali esa Turkiya va Yevropaga chiqish imkoniyati mavjud;
Ikkinchidan, tarixiy va geografik nuqtai nazardan, o'tmishda Xitoydan Yevropaga va orqaga yo'l har doim Pomir tog'lari va undan keyin Kaspiy dengizining janubiy qirg'oqlari orqali eng qisqa va eng gavjum yo'l bo'lib kelgan.
Tojikistondagi ushbu temir yo'l yo'nalishi Xitoyning Qashqar shahridan boshlanadi, keyin baland tog'li Markansu daryosi (Tojikistonning Xitoyga oqib o'tadigan yagona suv yo'li) bo'ylab, Murg'ob tumani (Qorako'l ko'lining shimoliy qirg'og'i) orqali shimolga qarab, keyin Zulumart tizmasiga (bu yerda 5-7 km uzunlikdagi tunnel qazish kerak) o'tadi va Seldara daryosi havzasiga kiradi. Seldara daryosining oxirida yo'nalish afsonaviy Tojikiston muzligining (sobiq Fedchenko muzligi) "burniga" yetib boradi, u yerdan Muksu daryosi havzasi (Yaxsu daryosining chap irmog'i) boshlanadi. Keyin u Dushanbe-Rasht-Laxsh avtomagistraliga, uning viloyat markazi (sobiq Jirg'atol) yaqinida ulanadi.
Shubhasiz, qiyin relyefga ega tog'li hududda (Qashgardan Dushanbegacha) ushbu 650 kilometrlik temir yo'lni qurishning maqsadga muvofiqligiga shubha qiladigan ko'plab pessimistlar bo'ladi. Ammo, majburan olib borilgan fuqarolar urushi paytida (1994) biz Tojikistonni Xitoy bilan Qulma dovoni (dengiz sathidan 4362 metr balandlikda) orqali bog'laydigan birinchi avtomagistralni qurishni birinchi marta taklif qilganimizda, ko'plab norozi ovozlar ham bo'lgan. Va bugungi kunda ikki tomonlama eksport va importning tez sur'atlar bilan kengayib borishi, ko'p milliard dollarlik aylanma mablag'larni tashkil etishi, shuningdek, elektr transport vositalarini tashish uchun asosiy kanal bo'lib xizmat qilishi va boshqa ko'p narsalar Dushanbe-Qashgar-Sian temir yo'lini shoshilinch rejalashtirish va keyinchalik qurishni zarur qiladi. Ushbu ulkan loyihaning moliyaviy qiymati, shubhasiz, Xitoy-Qirg'iziston-O'zbekiston temir yo'lining moliyaviy qiymatidan (4,7 milliard AQSh dollari) katta, ammo bizning loyihamiz o'zini tezroq qoplaydi va uning milliy tog'-kon sanoatiga ta'sirini dastlabki qurilish byudjetidan o'nlab baravar ko'p deb hisoblash mumkin. Va bizning ona Tojikistonimizda tez sur'atlarda sanoatlashtirishning dvigateliga aylanib borayotgan tog'-kon sanoatini temir yo'lning ko'magisiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Ushbu temir yo'l qurib bitkazilgandan keyingina biz "Billitons", "Glengors" va boshqa global konchilik va oltin qazib olish brendlarini kutib olishimiz mumkin.
Ma'lumki, poytaxtimiz Dushanbening tez o'zgarishi mahalliy salohiyat bilan bog'liq bo'lib, uning tabiiyki, o'z chegaralari bor. Ikkinchi Rog'un (Dushanbe-Qashg'ar temir yo'li) qurilishi nafaqat poytaxtning yangilanishiga ikkinchi nafas bag'ishlaydi, balki Dushanbeni mintaqaviy va global poytaxtlar qatoriga doimiy ravishda ko'taradi. Dushanbe orqali o'tadigan yangi transkontinental temir yo'l boshqa quruqlik va havo aloqalari uchun magnit bo'ladi. Agar Rog'un qadimgi tojik xalqiga cheksiz energiya bersa, unda bu temir yo'l (ikkinchi Rog'un) ularga harakatchanlikni ta'minlaydi, bu esa oxir-oqibat to'liq milliy uyg'onish uchun yangi ufqlarni ochadi.
Biz hali Dushanbening noyob geostrategik va geoiqtisodiy joylashuvini to'liq anglab yetmadik, u sharqda Shanxay va g'arbda Lissabon, shimolda Ostona va janubda Nyu-Dehli o'rtasida joylashgan. Ushbu temir yo'l bizni baland tog'li periferik mintaqadan Yevrosiyo aloqa markaziga aylantiradi.
35 yil davomida biz asosan "o'z sharbatimizda qaynab", ona "tepaligimiz"ning (Pomir) narigi tomonini e'tiborsiz qoldirib, "janubiy qirg'oq"dan (Panj) qo'rqib, global tendentsiyalar va innovatsiyalardan uzoqlashib keldik. Ushbu ulug'vor bayramlardan so'ng, Buyuk Ipak yo'li g'oyasi va global ipak diplomatiyasi tarafdorlari bo'lgan buyuk ajdodlarimiz singari, dunyo okeanlari qirg'oqlariga tobora yangi ufqlar ochish vaqti keldi.
Abdug'ani Mamadazimov,
xalqaro siyosatshunos,
"Ipak yo'li – birlashish yo'li" Milliy jamg'armasi raisi.
