2026-yil 10-sentabr Butunjahon o'z joniga qasd qilishning oldini olish kuni sifatida nishonlanadi. BMT matbuot xizmati xabar berishicha, Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining ma'lumotlariga ko'ra, har yili dunyo bo'ylab taxminan 727 000 kishi o'z joniga qasd qilish natijasida vafot etadi.
2021-yilda o'z joniga qasd qilish 15 yoshdan 29 yoshgacha bo'lgan odamlar orasida o'limning uchinchi asosiy sababiga aylandi. Har bir o'z joniga qasd qilish nafaqat shaxs uchun, balki uning oilasi va jamiyati uchun ham fojiadir.
O'z joniga qasd qilish holatlari dunyoning barcha mintaqalarida sodir bo'ladi. Biroq, 2021-yilgi ma'lumotlarga ko'ra, barcha holatlarning deyarli to'rtdan uch qismi — 73% — past va o'rta daromadli mamlakatlarda sodir bo'lgan.
Xavf omillari kontekstga qarab farq qiladi. Yuqori daromadli mamlakatlarda ular ko'proq depressiya, alkogolga qaramlik va avvalgi o'z joniga qasd qilishga urinishlar bilan bog'liq.
Shu bilan birga, JSST ta'kidlaganidek, ko'p odamlar inqirozga duch kelganda shoshqaloq va impulsiv harakatlarni amalga oshiradilar. Mumkin bo'lgan holatlarga moliyaviy qiyinchiliklar, munosabatlarning buzilishi, kasallik, mojarolar va ofatlar kiradi.
Yuqori xavf guruhlariga qochqinlar, migrantlar, tubjoy xalqlar, LGBTI odamlari va mahbuslar kabi kamsitishga duchor bo'lgan zaif guruhlar kiradi.
JSST qanday choralarni tavsiya qiladi?
O'z joniga qasd qilishning oldini olish uchun JSST pestitsidlar, o'qotar qurollar va ayrim dori-darmonlar kabi o'z joniga qasd qilish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan vositalarga kirishni cheklashni tavsiya qiladi.
Tashkilot shuningdek, ommaviy axborot vositalarida mas'uliyatli yoritish, o'smirlarga hissiy va ijtimoiy ko'nikmalarni o'rgatish, o'z joniga qasd qilish niyatida bo'lgan odamlarni tezda aniqlash va ularga zarur yordam ko'rsatish muhim deb hisoblaydi.
Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish ko'plab sohalarda hamkorlikni talab qiladi. JSST sog'liqni saqlash, ta'lim, mehnat va qishloq xo'jaligi sohalarida muvofiqlashtirilgan sa'y-harakatlar, shuningdek, biznes, adliya tizimi, siyosiy tuzilmalar va ommaviy axborot vositalarining ishtiroki zarurligini ta'kidlaydi.
Vaziyatni muntazam ravishda kuzatib borish va profilaktika dasturlarini yetarli darajada moliyalashtirish ham muhim rol o'ynaydi.
Asosiy to'siqlardan biri stigma va taqiq bo'lib qolmoqda, bu esa odamlarning kerakli yordamni izlashiga to'sqinlik qilishi mumkin.
JSST ma'lumotlariga ko'ra, oz sonli mamlakatlar o'z joniga qasd qilishning oldini olishni o'zining ustuvor yo'nalishlari qatoriga kiritgan. Faqat 38 tasi bu sohada milliy strategiyalarni ishlab chiqqan.
Yuqori sifatli statistik ma'lumotlarning yetishmasligi qo'shimcha muammo bo'lib qolmoqda. Tashkilotning ta'kidlashicha, faqat 80 ta mamlakatda ishonchli aholini ro'yxatga olish tizimlari mavjud.
O'z joniga qasd qilish darajasini pasaytirish xalqaro ustuvor vazifa sifatida tan olingan va BMTning Barqaror rivojlanish kun tartibi va JSST dasturlariga kiritilgan.
Bu sohadagi asosiy hujjatlar 2014-yilda nashr etilgan JSSTning o'z joniga qasd qilishning oldini olish bo'yicha hisoboti va 2021-yilda nashr etilgan amaliy qo'llanma bo'lib qolmoqda.
