Liu Ting (CGTN sharhlovchisi)
BRICS tashqi ishlar vazirlarining birinchi uchrashuvidan keyingi yigirma yil ichida guruh uzoq yo'lni bosib o'tdi. Bugungi kunda u 11 ta a'zo davlat, 10 ta hamkor davlat va BRICS+ formatidagi keng ko'lamli ishtirokchilarni birlashtirgan keng ko'lamli xalqaro platformadir. Guruhning asosiy kuchi sof arifmetika va kengayishda emas, balki tobora ko'proq mamlakatlar o'zlarining rivojlanish huquqini amalga oshirish va nihoyat o'z ovozlarini eshitish, qonuniy manfaatlarini xalqaro maydonda tan olish va hisobga olish uchun haqiqiy imkoniyatga ega bo'layotganidadir.
Xitoy raisi Si Szinpin ta'kidlaganidek: "BRICS qandaydir "yopiq klub" yoki "eksklyuziv koalitsiya" emas, balki katta oila va o'zaro manfaatli hamkorlikdir". Va bu "katta oila" allaqachon ulkan salohiyatga ega: kengayishdan so'ng, guruh sayyoramiz aholisining deyarli yarmini tashkil qiladi, global yalpi ichki mahsulotning taxminan 30 foizini va global savdoning beshdan bir qismini tashkil qiladi. Bu raqamlar mo'l tabiiy resurslarni, kuchli ishlab chiqarish bazasini va ulkan ichki bozorlarni aks ettiradi. 2023-yilda Yoxannesburgda bo'lib o'tgan 15-sammitda qabul qilingan kengayish to'g'risidagi tarixiy qaror guruhga yangi turtki berdi. O'shandan beri BRICS tobora ko'proq Global Janub uchun asosiy platformaga aylanib bormoqda, rivojlanayotgan mamlakatlarga o'z harakatlarini muvofiqlashtirishga va xalqaro qoidalarni shakllantirishda faolroq ishtirok etishga yordam beradi. Natijada, global tartibni o'zgartirishda yangi bosqich ochildi, uning asosiy maqsadi rivojlanish huquqini tasdiqlashdir.
Rivojlanish huquqi mavhum tushuncha emas. U aniq tamoyillarni o'zida mujassam etgan: rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xalqaro ishlarda teng ovoz, global resurslarning adolatli taqsimlanishi va barcha mamlakatlar va xalqlar uchun taraqqiyot samaralaridan teng foydalanish imkoniyati.
Rivojlanish huquqi, shuningdek, o'z yo'lini mustaqil ravishda tanlash imkoniyatini ham anglatadi. Global Janub endi o'rnatilgan qoidalarning passiv qabul qiluvchisi sifatida harakat qilishga tayyor emas, balki ularning shakllanishida faol ishtirok etishga intiladi. Shu bilan birga, u endi G'arbning modernizatsiya modelini ko'r-ko'rona nusxalamaydi, balki milliy sharoitlarga mos keladigan o'z yo'llarini izlaydi. Rivojlanish oz sonli mamlakatlarning imtiyozi emas, balki barcha davlatlarning qonuniy huquqidir.
Amalda, bu huquq teng va o'zaro manfaatli iqtisodiy hamkorlik orqali amalga oshiriladi. Yangi Taraqqiyot Banki (NDB), BRICS Shartli Rezerv Tartibi (CRA), milliy valyutalardagi hisob-kitoblar va chegaralararo to'lov tizimlari kabi vositalardan foydalangan holda, assotsiatsiya Global Janub mamlakatlariga moliyalashtirishda haqiqiy tanlov va moslashuvchanlikni taqdim etadi. Bu savdo va investitsiyalarni osonlashtiradi, ishlab chiqarish zanjirlarini mustahkamlaydi va sanoatlashtirish, texnologiya va resurslarga to'siqlarni yengib o'tishga yordam beradi. 2026-yil mart holatiga ko'ra, Yangi Taraqqiyot Banki (NDB) umumiy qiymati taxminan 42,9 milliard AQSh dollariga teng 139 ta loyihani ma'qulladi. Bularga yashil energiya va energiya samaradorligi, transport, atrof-muhitni muhofaza qilish, suv ta'minoti, ijtimoiy va raqamli infratuzilma kabi muhim sohalardagi loyihalar kiradi. Bu shunchaki raqamlar emas, balki BRICS mamlakatlari va Global Janubning har tomonlama rivojlanishiga qo'shilgan aniq hissadir.
Bundan tashqari, BRICSning kengayishi Global Janubdagi mamlakatlarga strategik manevralar uchun ko'proq imkoniyat beradi, bu ularga bosim va majburiy tanlovlardan qochishga yordam beradi. Protektsionizmning kuchayib borayotgani sharoitida ko'plab davlatlar raqobatdosh kuchlar o'rtasida tanlov qilishga majbur bo'lishni istamaydilar. BRICS nol yig'indili o'yinlar va bloklar qarama-qarshiligi mantig'ini rad etib, birgalikda maslahatlashish, birgalikda qurish va birgalikda foydalanish ruhida global boshqaruv konsepsiyasiga doimiy ravishda amal qiladi. Shu sababli uyushma Global Janub uchun strategik mustaqillikka intilishda muhim qo'llab-quvvatlash ustuniga aylanib bormoqda.
"Buyuk BRICS" formati Global Janub mamlakatlariga strategik muloqot uchun to'laqonli platforma taqdim etadi: bu yerda ular o'zlarining rivojlanish huquqini himoya qilishlari va shu bilan birga haqiqiy institutsional ta'sirga erishishlari mumkin. Natijada, rivojlanayotgan mamlakatlarning ovozi global qarorlar qabul qilishda tobora ko'proq ahamiyat kasb etmoqda.
Yangilangan formatdagi hamkorlik Global Janub uchun yangi istiqbollarni ochadi. 2024-yilda Qozonda bo'lib o'tgan sammitda Xitoy Prezidenti Si Szinpin BRICS rivojlanishining beshta asosiy tamoyilini shakllantirdi: umumiy xavfsizlikni ta'minlash uchun "tinchlikparvar"; yuqori sifatli rivojlanishni rag'batlantirish uchun "innovatsion"; barqaror rivojlanishni rag'batlantirish uchun "yashil"; global boshqaruv tizimini isloh qilish uchun "adolatli"; va turli tsivilizatsiyalarning uyg'un birga yashashini rag'batlantirish uchun "gumanitar". Ushbu takliflar uyushma ichidagi o'zaro ta'sirga tizimli xususiyat berdi va yuqori sifatli hamkorlikning yangi darajasiga erishish uchun mezonlarni belgilab berdi. Keyingi besh yil ichida Global Janub mamlakatlari global yalpi ichki mahsulot o'sishining 70 foizini tashkil qilishi va BRICS ushbu tarixiy jarayonning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biriga aylanishi kutilmoqda.
Shunday qilib, BRICSning kengayishi shunchaki a'zolar sonini ko'paytirishdan tashqari, mamlakatlarning suveren rivojlanish huquqini tiklaydi. Bu qarama-qarshilikka yo'l emas, balki adolat va chinakam tenglik tamoyillariga asoslangan xalqaro tartibni yangilash yo'lidir. Shuning uchun oldinda nafaqat savdo ko'rsatkichlarining oshishi, balki yanada muvozanatli, inklyuziv va barqaror dunyoning paydo bo'lishi ham turibdi. Bu BRICS o'zgarishining asosiy ma'nosi.
